Oud en nieuw.

Het is makkelijk om een verhaal te schrijven over een gebeurtenis, een belevenis, een herinnering, een gevoel, verdriet, blijdschap, emotie, liefde, mijn verhaal gaat over oud en nieuw, reizen op de motor, wandelen, werken, samen zijn, kinderen, liefde, heel veel liefde en dat ik er vaak niet zoveel van begrijp. De hond Remie likt mijn voeten, het zout van het zweet, ze snapt niks van me, maar weet hoe ik me voel, soms beter dan ik zelf, een gevoelshond die me verteld hoe het met me gaat, best wel goed eigenlijk de laatste tijd, maar wat is tijd?

Moestuin en mais.

Het weekeinde ben ik bezig geweest om de moestuin om te spitten, gras en onkruid eruit, de plantjes groeien goed in de kas, ze kunnen volgende week de grond in. Aardbeien met slagroom en advocaat kreeg ik buiten in de tuin, het leven is goed in Groningen. Terug van het rondje met de hond, het huis ruikt naar knoflook, vanavond crepes met ricotta en spinazie ( uit de kas ) gemaakt, heerlijk en nog genoeg voor morgen. Het land naast het huis lag er wat troosteloos bij, wel geploegd en bemest, maar verder niets, zo leek het, vanmiddag zag ik groene sprietjes uit de grond komen, mais, over twee maanden is het uitzicht beperkt, mais wordt wel twee meter hoog. Het is niet anders op het platteland, morgen een laatste stuk grond omspitten, dan met het herstel van het huis bezig, wat nieuwe kozijnen, verven, alles op zijn tijd, er is niets nieuws onder de zon.

Besef.

Ik luister nog even muziek, de plaat Desire van Bob Dylan, vooral om dat ik de laatste weken het nummer Sara in mijn hoofd heb, hoe dat komt weet ik eigenlijk niet. Op eens het besef, dat is een bewustzijn van een gedachte over de vacantie's van mijn ouders in duitsland, het was eerder een verblijf, weg van de stad, hoe is dat ontstaan, begonnen, ik heb er nooit iets over gehoord, we gingen elk jaar weer, we wisten niet beter. Nu pas na bijna vijftig jaar komt er iets van besef in mijn hoofd, waarom gingen ze daar elk jaar weer heen? De eenvoud van hoe ze daar leefden is een voorbeeld voor me, het was zo anders dan thuis in Groningen waar mijn vader altijd in pak liep, das overhemd, goed geschoren en geknipt, pas later werd het iets minder, een schapenwollen vest door mijn moeder gesponnen en gebreid, in duitsland een lange korte broek met padvinderskousen, die mijn moeder breide en een polo of zoiets. Mijn moeder schikte zich in de rol van vrouw van mijn vader, pas op latere leeftijd vertelde ze hoe zij er over dacht en wat zij wilde. In duitsland leefden ze vrij, iedereen was welkom, maar mijn vader bepaalde de regels en wat er gegeten werd.

Hendrik Werkman.

Mijn eerste linoleumsnede maakte ik bij de tekenles van meneerJanse, ik heb de afdruk nog wel ergens liggen. De geur van de drukinkt, het geluid van de roller die de inkt over de glasplaat verspreidt, de linoleumsnede door de pers of met de bolle kant van een lepel handmatig afdrukken, het blijft prachtig. Ik gebruikte de mangel van mijn moeder om thuis van alles af te drukken, stukken vitrage, stof, plastic, alles werd ingeinkt en afgedrukt, later maakte ik er een soort compositie van. Ik knipte of sneed figuren uit papier en gebruikte die als schabloon, ook letters kwamen er bij, platenhoezen maakte ik, affiches voor schoolfeesten en voor een leraar maakte ik een poster voor een symposium, honderd keer een linoleum snede afdrukken met behulp van een mangel, mijn hele kamer hing vol, de geur van drukinkt bleef nog weken hangen, van Hendrik Werkman had ik toen nog nooit gehoord. Af en toe was er een periode waarin ik een serie linoleumsnede's maakte, het wordt hoog tijd voor iets nieuws, alles wat ik nodig heb is er, nu nog beginnen. Ik moest er aan denken door een advertentie in de krant over de Werkman tentoonstelling in het Groninger Museum, tot 1 november te zien.

Hendrik Werkman

Hendrik Nicolaas Werkman

Hendrik Nicolaas Werkman (Leens, 29 april 1882 - Bakkeveen, 10 april 1945) was een Nederlands expressionistisch kunstenaar. Hij werd bekend als de drukker van "De Ploeg", de kunstenaarsvereniging die aan het begin van de 20e eeuw het culturele leven in Groningen "opschudde".

Leven en werk

Hendrik Werkman verloor al jong zijn vader en kwam met zijn moeder en twee broers in Groningen terecht. Werkman was boekdrukker (vanaf 1907 zelfstandig) en had een kleine uitgeverij in Groningen, waar in hoogtijdagen ongeveer twintig mensen werkten. Als lid van de (in 1918 opgerichte) Groninger schildersvereniging "De Ploeg" maakte hij verschillende affiches, uitnodigingen en catalogi voor de activiteiten van de vereniging. De zakenman in hem maakt plaats voor de kunstenaar, een autodidact. In 1921-22 gaf hij het door hemzelf gedrukte Blad voor Kunst uit, waarvan de redactie werd gevormd door Jan Wiegers en Jan Gerrit Jordens (voor de beeldende kunst), Auguste Defresne (letterkunde) en Daniël Ruyneman (muziek). Na zes nummers werd het opgevolgd door het tijdschrift The next call, waarop hij meer zijn persoonlijke stempel kon drukken. Hij gaf het in eigen beheer uit van 1923 tot 1926 en wisselde het uit met avant-gardisten in Parijs, Antwerpen en Rusland, onder wie Michel Seuphor.

Werkman heeft ook geschreven. Hij is de auteur van een klein aantal experimentele gedichten en poëtische prozastukken, waarvan enkele bij de Dada-stroming kunnen worden ingedeeld. Andere teksten zijn manifesten, die hij gebruikte bij het opschudden van het culturele leven in Groningen, bijvoorbeeld Groningen Berlijn Moskou Parijs 1923 en Groeiende Lach. Enkele van zijn teksten werden opgenomen in de biografie van Werkman door Hans van Straten (1963). In 1968 werd een selectie van zijn correspondentie uitgegeven in de serie Privé-domein.

Vlak voor de Tweede Wereldoorlog kwam Werkman in contact met Willem Sandberg, op dat moment hoofdconservator van het Stedelijk Museum in Amsterdam. Sandberg, die oorspronkelijk was opgeleid tot typograaf, verwierf veel werk van Werkman voor het Stedelijk Museum. Het was ook Sandberg die hem in 1939 zijn eerste solotentoonstelling bezorgde in Amsterdam. Critici zijn welwillend en er wordt werk verkocht.

Tijdens de oorlog verzorgde hij samen met August Henkels, Adri Buning en Ate Zuithoff onder de naam De Blauwe Schuit verschillende uitgaven die in bedekte termen kritiek leverden op het nazi-bewind. De teksten werden door Werkman voorzien van prachtige kleurrijke "druksels". Uit die tijd stamt ook een van zijn bekendste werken, een dubbele serie van tien druksels getiteld: "Chassidische Legenden I en II".

Werkman werd met 9 anderen gefusilleerd door SD'er Peter Schaap (van het Scholtenhuis) in de bossen bij Bakkeveen, drie dagen voor de bevrijding van Noord-Nederland. De redenen voor zijn arrestatie en executie zijn nooit helemaal duidelijk geworden. Volgens Monique Brinks^[1] was het naderen van de Canadese bevrijders in april 1945, en dus een mogelijk, aanstaande bevrijding, de oorzaak van paniek op het Scholtenhuis. Koortsachtig werd door de SD’ers die daar vertoefden, gezocht naar manieren om zich van belastend(e) materiaal en personen te ontdoen. De administratie van het Scholtenhuis werd vernietigd en de tientallen gevangenen werden, nadat zij in groepen waren verdeeld, weggevoerd en doodgeschoten om te voorkomen dat zij in handen van de bevrijder zouden vallen en tegen de Duitsers konden getuigen. Werkman ligt begraven op de begraafplaats van Bakkeveen.

Postuum

In 1983 werden zijn voormalige werkruimten, op de bovenverdieping van een pakhuis aan Lage der A nummer 13 in Groningen, verbouwd tot ateliers. Het gebouw werd bij die gelegenheid omgedoopt tot "Werkmanhuis".

In het Grafisch Museum Groningen is een Werkman-atelier ingericht, waar aan de hand van authentiek materiaal wordt getoond hoe Werkmans technieken tot stand zijn gekomen. Ook zijn er verschillende ter plaatse vervaardigde reproducties van zijn druksels te bezichtigen.

Dochter Fie publiceerde in 1987 het boek Herinneringen aan mijn vader Hendrik Nicolaas Werkman.

In 1992 maakte de Nederlandse regisseur Gerrard Verhage Ik ga naar Tahiti, een gedramatiseerde documentaire over Werkmans laatste dagen.

De Stichting H.N. Werkman had ten doel om de bekendheid van het werk van Werkman te bevorderen. Ze bezat een grote collectie druksels, gebruiksgrafiek, tekeningen, schilderijen en brieven van Hendrik Nicolaas Werkman. De collectie van de stichting is in het jaar 1999 in langdurig bruikleen overgedragen aan het Groninger Museum. Ook het Amsterdamse Stedelijk Museum droeg tijdelijk haar bezit over aan Groningen. Zo kon in 2002 een omvangrijk project starten om het oeuvre in een database te inventariseren. In het voorjaar van 2007 werd een expositie Werkman Online georganiseerd bij de afronding van de publieksversie van de database. In 2008 werd een oeuvrecatalogus uitgegeven: H.N. Werkman, Het complete oeuvre, waarin voor het eerst een nagenoeg compleet overzicht gegeven werd van zijn omvangrijke werk.

Na de tentoonstelling werden de schilderijen, druksels, tekeningen en grafiek geretourneerd aan het Stedelijk Museum. In 2013 besloot de stichting dat haar taak was voltooid. Ze schonk de in haar bezit zijnde werken aan het Groninger en het Stedelijk Museum en hief zichzelf op.^[2]

Eerbetoon

Aan de Nije Drintsewei (te Allardsoog tussen Bakkeveen en de volkshogeschool) staat een monument ter nagedachtenis van Werkman en de negen anderen die tegelijk met hem werden gefusilleerd. Ook bij zijn geboortehuis in Leens stond een monument, gemaakt door de bronsgieter Ben Joosten. In het gemeentehuis van De Marne in Leens staan twee beelden van Annet Gaaikema als hommage aan Werkman.

Het H.N. Werkman College, een school voor voortgezet onderwijs in het centrum van Groningen, is naar Werkman genoemd. Deze gemeentelijke openbare scholengemeenschap houdt de erfenis van Werkman levend in het kunstonderwijs en in regelmatig terugkerende projecten.

Superstar.

Af en toe, elke dag, kijk naar het aantal mensen dat mijn verhaaltjes leest, soms weinig, iets meer, aan de top staat het verhaal "kees is jarig" met gisteren 613 lezers, vandaag er twee bij. Waarom elke dag iets schrijven, het wordt een gewoonte die ik moeilijk meer af kan leren, een openheid over wat ik denk en wie ik ben tot op zekere hoogte, mijn diepste gedachten/gevoelens houd ik voor mezelf, af en toe licht ik een tipje van de sluier op, pas op met het boerka verbod, hier of daar of overal. Het is prettig om iemand in de ogen te kunnen kijken als je met hem (waarom zie ik nooit een man in een boerka?) of haar praat. Het is duidelijk een mannending, de schoonheid van de vrouw wordt bedekt, de lust mag niet worden opgewekt door naar de mooie vormen van de vrouw te kijken, alles blijft verborgen onder vormloze kleding, de man is zwak maar heeft de macht, een sukkel in de liefde, hij snapt er niets van tot dat een vrouw hem verteld waarom het gaat in de liefde, het leven, als de man luistert naar de vrouw. Ik hoor al tegen stemmen die zeggen het ging al mis in het paradijs toen Adam naar Eva luisterde en ze daar moesten vertrekken, de vrouw is de slang die ons uit het mooie leven verdrijft, wij mannen kunnen er niets aan doen. Wij mannen misbruiken kinderen, vrouwen, dieren, weet ik veel wat nog meer in de naam van ons genot en komen er mee weg als we beroemd zijn. Ik las in een tijdschrift van de Jehova's Getuigen over het einde van de wereld, het einde der tijden, af en toe komen ze langs en we praten we over koetjes en kalfjes, ze willen binnen komen om te praten, maar dat gaat me te ver, de drempel houd ze tegen, ik weet wat ik geloof. Ik geloof in de liefde, het heeft lang geduurt, soms begrijp ik er niets van, maar het is een mooi geloof en je doet er niemand kwaad mee.

Superstar, een nummer op de plaat Mad Dogs & Englishmen van Joe Cocker, prachtig gezongen door Rita Coolidge, geschreven door Leon Russell. The Carpenters hebben dit nummer ook opgenomen met een klein verschil, Rita zingt, to sleep with you again , to make you come again, Karen Carpenter zingt to be with you again , maar ze zingt het zo mooi, I love you, I really do, ik geloof haar, maar ik kies voor Rita, ten minste als het er echt op aan komt in de liefde, er niet om heen draaien.

613.

Ik heb alle herhalingen op TV gezien, draai nog een plaat, CCR voor de kenners en denk dat kijken naar TV een verspilling van tijd is, verveling op de bank, ten minste dat geldt voor mij, ik kijk wel, niet altijd, maar vaak als ik laat thuis kom en geen zin heb om wat anders te doen.Iedereen is vrij om de hele dag voor het scherm te hangen en alles te zien wat er voorbij komt, ik heb de voor veel mensen misschien stompzinnige regel, dat ik pas om acht uur 's avonds de televisie aanzet om het journaal te kijken en daarna nog een programma (meestal shit) en de tv weer uit zet, iets anders ga doen, met de hond wandelen, in de tuin, er is altijd wel een ding (moderne taal) dat belangrijker is dan alleen op de bank zitten en tv te kijken, maar dat stel ik uit door onbelangrijke dingen zo belangrijk te maken dat ik er zelf in ga geloven, niemand zegt me wat ik moet doen, als dat wel gebeurt dan kan ik ten minste zeggen, bemoei je er niet mee en laat me mijn eigen gang gaan, ik probeer mezelf te beschermen tegen de buiten wereld, maar vergeet dat liefde zijn eigen gang gaat. Ik begrijp niet altijd wat anderen voelen, het is anders, maar net zo mooi, het gaat zijn eigen gang, niet anders, ook niet meer.

1968 in duitsland, haselune, een 14 jarige jongen kampeert langs de Lotterbeek op het terrein van de baron, zakgeld en gespaard geld maken het moeilijk om te beslissen wat hij gaat kopen; een bouwpakket van een vliegtuig uit de tweede wereld oorlog of de zilverkleurige plaat, dubbel lp, van the Cream. Het werd een vliegtuig, nu draai ik de plaat, White Room wel drie, vier keer achter elkaar, de baron is dood net als Jack Bruce, kamperen in Duitsland, vertel me je herinneringen of niet, het verhaal schrijft zijn eigen geschiedenis. Kus

Songfestival.

Vroeger, bij mijn ouders keken we er altijd naar volgens mij, Johannes de Heer won het nog net niet van de nieuwe psalmberijming of zo iets, maar dat was in de kerk, in de echte wereld keken we naar het songfestival, zongen toppers als Clifff Richard, congratulation, wie nog meer, Teach Inn, de laatste nederlandse winnaars uut gelderland, twente, het was altijd spannend. Deed Demis Rousos ook eens mee, ik weet het niet meer, Gordon, Gerard Joling, dat soort zangers, zangeressen als Sieneke, Anouk en verder zonder naam, die waarschijnlijk zonder moeite had gewonnen. Een hype is het, overtrokken, jurken met decollete die belangrijker zijn dan het liedje, het is gewoon common, tweede plaats vorig jaar, maar heel gewoon, niets bijzonders, net als Nick Cave, lovende recensies in alle kranten, een koude hand, wat is een optreden nog waard en is het echt?

Tweedehands boeken.

Ik lees wel eens een boek, koop regelmatig een boek, maar de laatste tijd koop ik steeds meer boeken tweedehands op een rommelmarkt, kringloopwinkel of via marktplaats. Bestsellers koop ik een jaar na dat ze uit zijn gekomen voor twee, drie euro en er staat precies hetzelfde in, misschien een gekreukeld kaft, een ezelsoor, een vlek en wat ik altijd heel bijzonder vind, als er iets persoonlijks in het boek is achtergelaten, een treinkaartje, een ansicht, een boodschappen- briefje of hele intieme dingen die in de kantlijn zijn geschreven, persoonlijke woorden voorin een boek lees ik wel, maar eigenlijk vind ik dat je die bladzijde er uit moet scheuren als je het boek weg doet. Goede boeken kun je altijd lezen, dus ook wel kopen als hun bestseller-tijd voorbij is of moet je bij blijven en als een van de eersten kunnen zeggen, die heb ik ook gelezen, die heb ik al gelezen. Bij blijven kan ook wel door in de bijlage van de krant te lezen wat een hit is, net als in de muziek, eerst downloaden, luisteren, opslaan in een apart vakje, heel mooi dan brand ik de muziek en maak een mooi hoesje, is de muziek schitterend, ook nog na 10 keer luisteren of word ik er door ontroerd dan kijk ik of het op vinyl is uitgebracht en de prijs. Voor een uitzonderlijke plaat maak ik een uitzondering, laatst kocht ik een live plaat van Fleetwood Mac, de oude met Peter Green, Mick Fleetwood, John McVie, Jeremy Spencer & Danny Kirwan, live in Boston, vier platen in een prachtige hoes, een avond genieten van een band die ik graag had zien spelen in die tijd. Later wel naar een concert van de Fleetwood Mac van Rumours geweest, niet te vergelijken.